"an independent online kurdish website"

ئەگەر خەباتی مرۆڤ و گەلانی بندەست بە دوو بەش دابەش بکەین: (لەڕاستیدا خەباتی مرۆڤێک لەگەڵ خەباتی کۆمەڵێک جیاوازی هەیە،

بەڵام لە ئەنجامدا وەک هانا ئارێنت و گافمەن، لەو ڕیزبەندیەدا گومانێکیان نیە کە کۆمەڵگا لە پێشەوەی تاکە، بەو پێیە ئێمە خەباتی تاکەکەسیی مرۆڤی کوردیش هەر دەبەینەوە پاڵ تاڤگەی خەباتی کۆمەڵگای کوردی)

یەک: خەباتی ئازادیخوازانە (خەباتی کۆمەڵایەتی) Freedom Movement

دوو: خەباتی ڕزگاریخوازانە (مافخوازانە، سەربەخۆییخوازی، نەتەوەیی) Independence Movement

لە خەباتی نەتەوەی کورددا، خەباتە ئازادیخوازەکانیش ڕێگەیان داوە بە خۆیان کە خۆیان وەک خەباتی ڕزگاریخوازی یان نەتەوەیی ناو ببەن. هۆکارەکە دەگەڕێتەوە بۆ دوو خاڵ:

یەک: عەین  objectivityو زەینی Subjectivity خەباتکاری کورد هەتا نهاژی ئاڵۆزە و ناڕوونە. واتا کورد لە مێشکی خۆیدا ئەڕا ماف و ویستێک خەبات دەکات لێ لە کردەوە و لێدوانی خۆیدا، باس لە بابەتێکی تر دەکا کە ئەمەیان دەتوانێ زۆر هۆکاری هەبێ کە بە ڕای من گرنگترینیان “ترسی ڕێبەریی کورد لە داگیرکاری کوردستان و بەهەڵە تێگەیشتن لە سیاسەت و واتای سیاسەت بووە”، ئەوە لە کاتێکدایە کە بەرانبەرەکەی کورد، بە دەوڵەتی داگیرکەر Position و دژبەرانی هاووڵاتیی داگیرکەر opposition هەردووکیان ئەو ڕاستیە باش دەزانن کە ئەوەی کورد خەباتی بۆ دەکا ئەمەی ناو هزر و مێشکیەتی نەک ئەوەی ناو عەین و قسەی ڕواڵەتی. هەرچەند، ڕێبەریی کورد، ئەوەندەی ئەو قسەگەلە بێ ناوەرۆکە سەدپات کردووەتەوە کە:

-کێشەی کورد لە تاران و دیمەشق و ئانکارا و بەغدا چارەسەر دەبێ.

-جیهانی ڕۆژاوا لەگەڵ سەربەخۆیی کورد و دروست بوونی وڵاتی نوێدا نیە.

-کورد هێزی گرتنی پایەگایەکیشی نیە و دوژمن لە بواری سەربازیەوە بەهێزە

– دەبێ هێدی هێدی و قۆناخ قۆناخ بەرەو ماف بچی و بەردی گەورە نیشانەی نەپێکانە

 – و….

کە ئیتر بە ڕوونی دیارە کە لانیکەم عەین و زەینی ڕێبەریی کورد لانیکەم نها یەک شتە و هیچ کەلێن و درزێکی لەناودا نیە، ئەو کەلێن و درزە ە ماوە لە ناو مێشکی بەدەنەی حیزبەکان و هاووڵاتیی کوردە (ئەویش تەنیا لە رۆژاوا و ڕۆژهەڵات. لە باکوور مخابن هێزی کوردی سەدان ساڵ خەباتی کوردی بەرەو دواوە برد و لە ڕۆژاوش دەوڵەتی کوردی، بە سیاسەت و میکانیزمی هەڵە، تاکی کوردی لە دەوڵەتی کوردی بێزاند کە ئەمە باسێکی ترە و من لێرە نایکەمەوە).

جیاوازیی نێوان خەباتی ئازادیخوازانە و خەباتی ڕزگاریخوازانە:

بۆ ڕوون بوونەوەی ئەو بابەتە و وڵام دانەوە بەم پرسیارە دەبێ دەست لە ملانی زانستی مەنتق بین و باسی عوموم و خسووسی موتڵەق لە  “نیسبەتە چوارینەکان” دا. با سەرەتا لە عموم و خسووسی موتڵەق تێبگەین ئەنجا دەگەڕێینەوە سەر پرسیاری خۆمان. عموم و خسووسی موتڵەق (بە کوردیەکە ئاوای وەردەگێڕم “گشتی و تایبەتیی نەبڕاوە” هیوادارم هەڵە نەبم)، واتا دوو بابەت کە یەکیان، ئەوەی تر لە خۆ دەگرێ، لێ لەوی بەربڵاو ترە، بەڵام ئەوەی تریان لەگەڵ ئەوەی کە لەگەڵ هەندێک بەشی ئەوەی تر یەک دەگرێتەوە لێ لەو بچووکترە. ئەڕا نموونە، پەیوەندیی نێوان زیو و ئاسنەواڵە: هەر زێوێک ئاسنەواڵەیە بەڵام هەموو ئاسنەواڵەیەک زێو نیە، یان پەیوەندیی نێوان مرۆڤ و ئاژەڵ: هەر مرۆڤێک ئاژەڵە لێ هەموو ئاژەڵێک مرۆڤ نیە، وەک دەبینین، مرۆڤ و زیو، لەگەڵ ئەوەیدا کە بەشێکن لە ئەوەی تر واتا ئاژەڵ و ئاسنەواڵە بەڵام هەموو چەشنەکانی ئەویش نین و لەو بچووکترن و لە بەشێکی ئەم بازنەیەدا جێ دەگرن نەک هەمووی.

پەیوەندیی نێوان خەباتی ئازادیخوازانە و خەباتی ڕزگاریخوازانە (مافخوازانە، سەربەخۆییخوازی، نەتەوەیی)، پەیوەندیی “گشتی و تایبەتیی نەبڕاوە”، واتا هەر خەباتێکی ڕزگاریخوازانە، خەباتێکی مافخوازانەشە، لێ هەر خەباتێکی ئازادیخوازانە، خەباتێکی مافخوازانە نیە. دەکرێ خەباتێک بۆ ئازادیی چینی کرێکار، بەندکراوانی سیاسی، ژن، منداڵ یان …تاد بێتە ئاراوە، وەک ئەو ڕاپەڕینانەی لە بەهاری عەڕەبیەوە سەریان هەڵدا. وەک ناڕەزایەتیەکانی نهای ئێراق، لبنان، تونس و …تاد، یان وەک خەباتی مافخوازانەی ژنان لە ئەفغانستان یان خەباتی مافخوازانەی ژنان لە سەعوودی کە بەشێکی بە ئەنجام گەیشت یان خەباتی ئازادیخوازانەی هاوڕەگەزبازەکان کە لە 1950ـەوە دەستی پێکرد، نموونەی دواییشی “جیلتقە زەردەکان لە فەڕانسە” و …تاد.

سەرجەم ئەم چەشنە خەباتە، ئەگەرچی سیاسیە، ئەگەرچی تێچووی هەیە، ئەگەرچی جارجار دەکێشێتە توندوتیژی و هەمیشە مەدەنی نیە و هەمیشەش مرۆڤ-تەوەرانە نیە و جار هەیە وەک ئەوەی نها لە ئاڵمان دێتە ئاراوە، ڕاسیستی و فاشیستی ـشە، لێ خەباتێکی ڕزگاریخوازانە نیە. مەبەستم لێرە لە واتای ڕاستەقینەی وشەکانە (ئازادیخوازی و ڕزگاریخوازی) نەک دەیان واتای لاوەکی کە ڕۆژانە ئەم وشەگەلەیان لە بری یان بە واتای بەکار دەهێنین. مەبەست لێرەدا واتای زانستی و پڕ بەپێستی ئەم وشانەیە نەک واتای دووریان.

خەباتی ئازادیخوازانەش هەر خەباتێکی مافخوازانەیە، لێ مافی نەتەوەیی و نیشتمانی تێدا نیە، مافی کۆمەڵایەتی و شارۆمەندیە، لێرەدا لە خەباتی کورد دوور دەکەوێتەوە. دەکرێ بێژین لێرەدا نیسبەتەکە لە ڕوانگەی زانستی مەنتقەوە، نیسبەتی “عمووم و خسووسی مین وەجە”، (بە کوردی ئەگەرهەڵە نەبم، “گشتی و تایبەت لە ئاسۆیەکەوە”)، واتا هەموو خەباتێکی مافخوازانەی نەتەوەیی، خەباتێکی ئازادیخوازانەیە، بەشێک لە خەباتە ئازادیخوازانەکان، خەباتی مافی نەتەوەیی خوازانەن.

بۆ خەباتی کورد، ئازادیخوازانەیە نەک ڕزگاریخوازانەیە؟

وڵامی ئەو پرسیارە ڕەنگە لە لێدوانی ڕێبەرانی خەباتی کوردی لە هەر چوار پارچەدا هەبێ، ئەو کاتەی کە بە زمانی داگیرکەرانی کوردستان قسە دەکەن و دەدوێن. ئەوان لەم کاتانەدا، باس لە مافی نەتەوەیی ناکەن، مافەکان بە وڵاتەکەوە دەبەستنەوە، باس لە خەباتی ئازادیخوازانە و ماف-تەوەر دەکەن نەک مافخواز (ئەو دوو بەشەش لە یەکتری جیان، داوای هەندێک ماف لە چوارچێوەی وڵاتێکدا کردن نەک مافی نەتەوەیی کورد).

بۆ تێگەیشتنی باشتر لەم باسە مێژووی کورد بەسەر سێ بەشدا دابەش دەکەین (ئەم دابەشکاریە تەنیا بۆ باشتر تێگەیشتن لە باسەکەیە و نووسەر خۆی کردوویەتی نەک ئەوەی کە دابەشکاریەکی پەسند بێ).

یەک: خەباتی کورد تا بەر لە سمایل ئاغا سمکۆ، باوکی ناسیۆنالیزمی کورد.

دوو: لە سمکۆ تا ڕووخانی کۆماری کوردستان.

سێ: لە کۆماری کوردستان هەتا نها.

تێبینی: ئەو دابەشکاریە بە هەندێک ئاڵووگۆڕیی کات (نزیک بە دە ساڵ)، بۆ هەموو پارچەکان دروستە.

لە قۆناخی یەکەمدا، کورد، بزاڤێکی ئایینی-نەتەوەیی هەیە کە لەسەر شانی ئاغا یان شێخ هەڵدەسووڕێ کە ڕێبەریەکەی جیا لە ئاستی ڕۆشنبیری یان بەهێزبوونی لایەنی ئایینی کە کاریگەری لە هاوکێشەکاندا هەبووە، هیچ کێشەیەکی تری نیە و زیاتر لە خەباتی قۆناخی سێیەم لە خەباتی نەتەوەیی و مافخوازانە نزیکە.

لە قۆناخی دووهەمدا، لاوازیەکانی قۆناخی یەکەم، لانیکەم لە خولی دووهەمی خەباتی سمکۆدا نامێنێت، واتا ئەو سەردەمە کە دەست دەکات بە خەباتی ڕۆشنبیری و دامەزراندنی کۆڵەکەکانی کۆمەڵگایەکی پێشکەوتوو، وەک قوتابخانە لە باژێری خۆی لە ڕێکەوتی ٢٧.١٠.١٩١٣ و ڕۆژنامەی ڕۆژی کورد کە لە دوای شەڕی جیهانیی یەکەم لە ورمێ دەردەچوو، جیا لەوەش، سمکۆ گۆڤارێک بە ناوی گۆڤاری کوردستانی دەرکردووە کە یەکەم گوڤار بووە کە لە کوردستانی ڕۆژهەڵاتدا لە باژێری خۆی دەرچووە و ساڵی ١٩١٤ داخراوە، هەروەها کرانەوەی  ڕادیۆ.

کۆماری کوردستان لە ڕاستیدا درێژەدەری هزری سمکۆیە. دەکرێ بێژین پێشەوا بە تیژبینی و وردبینی و جیهان بینێک کە هەیبوو، بە خوێندنەوەی هاوکێشە جیهانی و ناوچەییەکان، هەر لە سەرەتاوە ئاسۆیەکی ڕوونی پەی بەردەوام بوونی کۆمار نەدەبینی هەر بۆیەش لەبری هەوڵ دان بۆ پەرەپێدان بە جوگرافیای کۆمار، هەوڵیدا کۆڵەکەکانی نەتەوەیی بوون دابکوتێ و کاری هزری کرد، ڕۆژنامەی کوردی، ڕادیۆی کوردی، قوتابخانەی کوردی و یەکیەتیەکانی یایان و لاوان و ناودێرکردنی شاعیرانی وەک هەژار و مام هێمن بە شاعیری نەتەوەیی و پێدانی پلەی ژنێرالی بە هەندێک لە فەرماندە سەربازیەکانی کورد و تەنانەت مەلا مستەفا بارزانی کە ڕێبەری شۆڕشی پارچەیەکی تری کوردستان بوو. هەموو ئەوانە و ڕەوتی دادگایی پێشەوا ئەو ڕاستیەمان بۆ دەسەلمێنێ کە پێشەوا دەیزانی ئاقارەکە بە کوێدا دەڕوا هەر بۆیەش پێشی بە ڕژانی خوێنی هاوخوێنەکانی گرت و خۆی کرد بە قوربانی تا ئەو کۆڵەکانە کە چەقاندوونی و ئەو تۆوە کە چاندوویەتی، لە داهاتوودا بەر بگرێ، هەر ئەوەشە کە کۆمار و پێشەوا دەکات بە ڕێباز و جیایان دەکاتەوە.

قۆناخی دوای کۆمار، بۆ کوردی ڕۆژهەڵات، قۆناخێکی ڕەشە، قۆناخی پاشکۆ بوون و سەرکوت کران بە دەست خودی کورد تا دەگاتە ڕاپەڕینی گەلانی ئێران کە ئەمەش بە پێی دابەشکاریەکەی ئێمە، بەشێکە لە قۆناخی سێیەم. لەم قۆناخەدا هەندێک جیاوازی بە ڕووی دوکتور عەبدووڕەحمان قاسموووە دیارە، کورتە باسەکەی شایەتی ئەم جیاوازیەیە. دوکتور قاسملوو باس لە سوسیالیزمی دێموکراتیک دەکا، هاوکات، خودموختاریشی دەست نیشان کردووە کە هەم باس لە سیستەمێکی وەک سوسیالیزمی دێموکراتیک کردن و هەمیش دەست نیشان کردنی سیستەمێک بۆ کورد کە تا ڕادەیەکی باش دەیکا بە خاوەنی خۆی و لە ژێر هەوساری کۆیلەتی دەریدێنێ، نیشان دەدات کە دوکتوور بە دوای مافخوازیی کوردەوەیە نەک ئازاد کردنی. دوکتور قاسملوو هیچ سیستەمێکی سیاسی بۆ ئێران و غەیرە-کوردەکانی ناو ئێران داوا ناکات، تەنیا هیوایان بۆ دەخوازێ کە دیموکرات بن. دەکرێ بێژین ئەمەش کە دوکتور قاسملو بە ڕاشکاوانە باس لە خەباتی ڕزگاریخوازانە ناکات هۆکاری هەن:

–              ڕژیمی تازە هاتووە سەر کاری ئێران، ڕەوایەت و پشتیوانیی جیهانی  هەیە.

–              ئەو ڕژیمە پشتیوانیی ناوخۆیی هەیە

–              خەڵکی کورد لە ئاستێکی نزم لە خوێندەواری و تێگەیشتوویی سیاسی دایە

–              ناو ماڵی کورد هەر لەو سەرەتاوە شەقی تێکەوت و چەند حیزبی نوێ ساز بوون

لێ ئێمە بۆ ئەوەی کە هەڵاواردن نەکەین و باسەکەشمان نەگۆڕدرێ، تەنانەت ئەو سەردەمەی دوکتور قاسملووش هەر لەتەک بەشی سێیەم واتا قۆناخی سێیەمدا پۆلبەندی دەکەین.

یەک تێبینیی گرنگ: لێرەدا مەبەست تەنیا حیزبەکان نین بەڵکوو سەرجەم ئەو ڕێکخراوە و ناوەندانەش کە تەنانەت لە هەندەران ساز کراون، بەتەواوی لەم چوارچێوەیە دان و بگرە لە حیزبەکان ئاڵۆزترن و هەندێکیان بە هۆی ئەوەی کە بە فەرمانی هەندێک ناوەندی ئاسایشیی وڵاتان و حیزبی تر و بە پارەی ئەوان پێکهاتوون، مەترسیداریشن کە باسی ئەم بابەتە نیە.

لە هەموو ئەو بەشەدا تا ئێستاش:

–              کورد خوازیاری مانەوە لە ناو ئێران بووە (لە پارچەکانی تریش بە هەمان شێوە. سەردەمانێک پەکەکە داوای شتێکی جیاواز و دەوڵەتی کوردی دەکرد کە ئێستا لە دژی وەستاوەتەوە و ئەوەش خۆی خەسارناسیی خۆی گەرەکە).

–              کورد، خۆی بە مافە سەرەتاییەکانی شارۆمەندیەوە بەستووەتەوە و وەک زۆر لێکراوێکی کۆمەڵایەتی باس لە مافەکانی دەکات و مافە نەتەوەییەکانی پشت گوێ خستووە.

–              دەیان کۆڕ و کۆمەڵە و بەناو بزووتنەوە بە ناوی ئێرانی دێموکراتیک و ئێرانی فیدراڵ و …تاد ساز بوون.

–              گوتاری “بێ هێزیی کورد و بەهێزیی دوژمن” (بەپێچەوانەی ڕۆژی کورد و شەوی عەجەمی سمکۆ- کە هەڵبەت بەڵگەکان دەڵێن شەوی عەجەم نەبووە)، لە دەمی خودی ڕێبەرانی کورد بڵاو دەبێتەوە.

–              حیزبی کوردی و ڕێبەرانی کورد لە ڕیزی یەکەمی پاراستنی سەروەریی خاکی ئێراق، ئێران، سووریە و تورکیە دان و هەر کات کە ئەگەری شەق بوونیشی زێدە دەبێ، ئەوا کوردە دەست دەکات بە دروومانکاری.

لێرەدا پێویستە کورد وەرچەرخانێک دەست پێبکات، وەرچەرخان لە خەباتی ئازادیخوازانەوە بۆ خەباتی مافخوازانە. هەتا سێ ساڵ بەر لە نها، لەم بوارەوە تووشی “هەژاریی تیۆریک” ببووین، نها دوو رەوتی تیۆریکی “کۆلۆنیی ناوخۆیی” و “داگیرکراوبوونی کوردستان” لە ئارا دایە و تا دێ هەم لە یەکتری نزیک دەبنەوە هەمیش خۆیان لە ڕووی تیۆریکەوە پتەو دەکەن. خودی ئەو لە “هەژاری تۆریک” دەرچوونە، خاڵێکی بەهێزی وەرچەرخانە بەتایبەتی کە دەرچوونەکە هەم لە ناوخۆ و دەرەوەی کوردستان دەستی پێکردووە و گەشە دەکات و هەمیش لە کردار و هزری تاکی کورد لە دەرەوە و ناوخۆوە بە زەقی ڕەنگی داوەتەوە و ئەو هیوایە ساز دەکات کە بکرێ کورد، تەنانەت لە کاتێکدا کە حیزبەکانی تووشی قەیرانن و لەوەش ئاڵۆزتر، تەنانەت ئەگەر کورد، ئەم حیزبانەشی نەمێنن، ئەوا دەکرێ شۆڕشێک لە رەنگی شۆڕشی کۆسۆڤۆ ساز بکرێ.

ڕستەی کۆتایی:

ڕژیمی ئێران، 40 ساڵە لە رێگای جیاوازەوە هەوڵ دەدا حیزبەکان بتوێنێتەوە. بەڵام ئەم ڕژیمە نەیزانیوە کە کۆڵەکەیەک کە پێشەوا چەقاندی و تۆوێک کە ئەو چاندی، هەم رێگای نوێ دەبینێتەوە و هەم ئاسۆی نوێ دەخوڵقێنێ. ڕژیمی ئێران سەرمایە و پارەیەکی زۆری لەو رێگایەدا تەرخان کرد، چون لای وابوو کە خەباتی کورد بە تەنیا یانی حیزبەکان، لێ نەیزانی کە کورد لە ڕۆژهەڵات، خەباتەکەی تا دێ هەم زیاتر لە ئاقاری خۆی نزیک دەبێتەوە، هەم رێگەی پێ ناگیردرێ و هەمیش ڕێگای نوێ دەدۆزێتەوە. ئێستا کاتی هاتنە ئارای ئەو ڕێگا نوێیەیە و دەبێ بچتە بواری کردەییەوە. ئەو باسە  و میکانیزمەکانی لە بابەتگەلێکی تردا دەورووژێنم.

نووسینی: هەڵمەت مەعرووفی

2020/05/05

نویترین هەواڵ و بابەت